HOLLANDA DELFT SERAMİK BEZEMELERİNİN HOLLANDA RESİMLERİ İLE ESTETİK İLİŞKİSİ
HOLLANDA DELFT SERAMİK BEZEMELERİNİN HOLLANDA RESİMLERİ İLE ESTETİK İLİŞKİSİ
Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi, Sayı/Issue: 1 – Sayfa / Page: 113-134 ISSN: 2630-600X VAN/TURKEY
Makale Bilgisi / Article Info
Geliş/Received: 23.03.2018 Kabul/Accepted: 18.04.2018
HOLLANDA DELFT SERAMİK BEZEMELERİNİN HOLLANDA RESİMLERİ İLE ESTETİK İLİŞKİSİ
AESTHETICAL RELATION OF DUTCH DELFT CERAMIC ORNAMENTS WITH DUTCH PAINTINGS
Dr. Öğr. Üyesi Handan TUNÇ
Yüzüncü Yıl Üniversitesi
Güzel Sanatlar Fakültesi
Resim Bölümü
Resim Ana Sanat Dalı
handan91@gmail.com
Öz
Dünya seramik tarihi içinde önemli yer tutan Delft seramikleri 1650-1750 yılları arasında bezemeleriyle sanat tarihinin, sanatlararası ilişkiyi en açık biçimde vurgulayan öneme sahiptir. Delft seramikleri bütün teknik sınırlılıklara karşın 1650-1750 yılları arasındaki Hollanda resim sanatından büyük ölçüde etkilenmiştir. Tuval resminin seramik bezemelerine dönüşmesi teknik anlamda önemli güçlükleri aşılmasını gerektirmiştir. Seramik bezemelerinde söz konusu dönemde resim sanatından beklenen özgünlük ve yaratım orijinalliği henüz belirgin bir estetik talebe dönüşmemişti. Moda eğilimler, günlük beğeniyi doyurma ve başka sanatsal üretimlerden etkilenerek onları tekrarlama kabul edilebilir bir yöntem olarak görülmüştür. Söz konusu kriterler resim sanatında vazgeçilmez unsurlar olarak kabul edilirken seramik bezemelerinde alıntılandırılan görüntünün kusursuz tekniği yansıtması yeterli kabul ediliyordu.
Seramik sanatındaki bezeme tekniğinin renk, biçim ve alan kullanımı açısından getirdiği sınırlılıklara karşın, tuval resminin düzeltme olanakları, geniş alan kullanımı ve renk kullanım sınırsızlığı karşılaştırmalarda gözden kaçırılmamıştır. Bu nedenle araştırma kapsamını oluşturan Delft seramik bezemelerinin Hollanda resimleriyle benzerlikleri sanatsal eğilim, içerik ve biçim anlayışı benzerlikleridir. Seramik bezemelerinde bir tuval resmine yönelik reprodüksiyon benzerliği aranmamıştır.
Anahtar Kelimeler: 1650-1750 Hollanda resim sanatı, Delft seramikleri, Barok, Rokoko.
Abstract
The Delft ceramics which have a critical place in the history of the world ceramics, have a vital importance having ornaments in art history between the years 1650 to 1750, explicitly presenting the inter-arts relation. Despite all the technical limitations, the Delft ceramics were greatly affected by the Dutch painting art between the years 1650 to 1750. The transformation of the canvas into ceramic ornaments has required technical difficulties to be overcome. In this period, the genuineness and creational originality were being expected from the art of painting, had not been turned into an aesthetical request for ceramic ornaments, yet. Fashion trends are seen as an acceptable method of repeating them, influenced by everyday satisfaction and other artistic productions. The reflection of the perfect technique was being considered adequate, in the images quoted in ceramic beauties. While these criteria were being recognized as the essential elements of painting art, it was deemed as adequate for ceramic ornaments to reflect the excellent technique for the referenced image.
Despite the limitations of ornamentation technique in ceramics art regarding the color, shape and space usage, the possibility of correcting of canvas pictures, the limitless possibilities of using colors of canvas paintings, usage of wide spaces had not been ignored in the comparisons. Therefore, the similarities of Delft ceramics ornaments which consist the scope of this research and the Dutch paintings are the similarities of the aspects of artistic tendency, content, and form.No reproduction similarity was sought in ceramic ornaments with a canvas painting.
Keywords: 1650-1750 Dutch painting art, Delft ceramics, Baroque,
Rococo.
Giriş
1650 -1750 yılları arası, Hollanda Delft seramiklerinin altın çağı olarak kabul edilir. Başlangıcında Kuzey Hollanda’ nın çinileri aynı parlak ve gösterişli görüntüye erişemese de Antwerp’ deki prototip üretimlerle büyük benzerlik gösteriyordu. Çini ve ilaç kavanozları eski seramik sanatı renk paletinde olduğu gibi koyu mavi, turuncu ve yeşil renklerin kullanıldığı bezemelerle süsleniyordu. Kenarları kabaca mavi darbelerle renklendirilen tabakların yıllarca ön yüzü kalay cilasıyla arka yüzü ise şeffaf kurşun cilasıyla boyanmıştı. Bu uygulama 18. yüzyıl sonlarına kadar Frisiyan’ lı ustalarca kullanıldı. Kenarları kabartmalı, ortası yazılı ya da omzunda süt kovaları taşıyan sütçü kızları betimleyen tabaklar büyük ölçüde İtalyan seramiğinden etkilenmiş ve Avrupa’da yeni oluşan orta sınıfın zevklerine uygun arma desenleriyle süslenmiş tabaklar Hollanda’ ya özgü ilk dikkat çekici seramik örnekleri olmuştur. Teknik olarak mükemmele ulaşan bu örnekler yerel folklorik sanatın
etkisini taşıyordu. Kullanılan mavi koyu ve derin, turuncular sarıya yakın ve yeşiller ise donuk bir yansıma içeriyordu. Bu bezeme biçimi Hollandalıların seramik teknolojisini öğrendikleri Rotterdam tekniğinin özelliklerini taşıyordu. (R.1)
RESİM 1: 1700-1720 ilk Delft Seramiği Örnekleri
(https://www.kovels.com/price-guide/pottery-porcelain-price-guide/delft.) Erişim: 10.05.2018
Bağımsız ve Avrupa seramiğinde özgün seramik dilini keşfetme yolunda hızla dönüşen Hollanda seramiği yenileşme sürecinde Çin porseleninden büyük ölçüde etkilenmiştir. 17 . yüzyıl başlarında porselenle yüklü Çin ticari gemisinin Amsterdam’a gelmesi özgün seramik arayışının başlangıcını oluşturmuştur. Çin’den gelen söz konusu seramik parçalar mavi-beyaz Ming seramiği örnekleridir. Bu örnekler Avrupa’da değerli taş ilgisi görmüş, bu ilgi seramik zanaatçılarını yeni bir arayışa yönelik çabalarını yoğunlaşmasına neden olmuştur. Hollanda seramikçileri kendilerine ilham veren Ming seramiklerini doğrudan taklit etmemiş bu seramiklerin desen unsurlarını Hollanda kültürüyle sentezleyerek yeni bir üslubun ortaya çıkmasını sağlamışlardır (Pluis, 1997, 21).
Hollanda seramiğinin gelişim sürecinde Çin porselenin inceliği elde edilmeye çalışılırken seramik hamuru teknolojisi geliştirilmiştir. Bezemelerde çizimler zarifleşmiş, tabakların hem önü hem arkası cilalanmaya başlanmıştır. 17 yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren üretilen parçalar soyutlanmış doğa görüntüleri Ming bezemelerinin etkisini taşıyor olsa da giderek özgünleşip merkezi Delft’ de olan ulusal bir
endüstriye dönüşmüştür. Merkezin Delft olmasının en önemli avantajı büyük suyollarına yakın olan kentin seramik ihracatına uygun coğrafyada bulunmasıyla ilgilidir. Ayrıca aynı konum kaliteli seramik hamurunun ithalatında da önemli rol oynamıştır. İngilizlerle rekabet nedeniyle bira endüstrisinde kayba uğrayan Delft sermaye çevreleri, boş bira fabrikalarını seramik fabrikalarına dönüşmüş ; bu fabrikaların ürettiği seramikler marka isimleriyle imzalanmıştır. Örneğin, “Drie Klokken”, “De Ross”,” De Paauw” ve “De Grieksche ‘A’ ” gibi. Damgalar zaman zaman resim ya da monogramlardan oluşan armalar biçiminde ürünün arkasında yer alıyordu. Seramik tasarımların sanatçıları değil, üretilen fabrikaların adlarını öne çıkarılıyordu. Ancak her fabrikanın kayıtlarında korsan üretimi engellemek için sanatçının bilgileri, çizimlerle birlikte saklanıyordu.
Özgün Delft Seramikleri
Eski Antwerp geleneğinden kopuşu içeren Hollanda’nın ilk mavi-beyaz seramik ürünleri dönemin Avrupa’ sında Delft’ i seramik sanatı açısından özelleştirerek karakteristik bir üslubun seramik tarihinde kabul edilmesini sağlamıştır. 1675-1686 yılları arasında “De Grieksche ‘A’ ” (Yunan Ası) fabrikasını yöneten Samuel Van Eenhoorn’ un baş harflerini alan SVE damgalı seramik parçalar Delft seramiğinin klasik parçaları olarak kabul edilir. Bu parçalarda Çin desenlerine öykünme izleri olmakla birlikte mavinin mor tonlarla kullanılması, dış hat çizgilerinin leylak rengiyle siyah arasında bir tonda gerçekleştirilmesi Delft seramiklerini özgünleştiren zarif bir renk düzenini başlatmıştır (Charleston, 1986 s.167). (R.2)
RESİM 2: Delft Blue 'De Porceleyne Fles' Çin desenlerine öykünen ilk
stil arayışlarının denendiği örneklerden biri, 1653 (https://likemag.com/nl/delfts-blauw-wereldwijd-populair-en-begonnen-als-creatief-jatwerk/334060 Erişim: 10.05.2018
1690’lara gelindiğinde büyük siparişler alan Delft seramik fabrikaları özgün bezemeleriyle dikkat çekmeye başlamış, ilk kez Hollanda resim sanatının seramiğe yansıdığı büyük parçalar üretilmiştir. William ve Mary’nin Hampton Court’daki sarayı için yapılan vazolar ve sarnıçların seramik bezemesinin seramik ustaları dışında çalışan ressamlar tarafından gerçekleştirilmiştir. Bezemelerde kullanılan manzara resimleri, portreler ve amblemler seramik ustasıyla birlikte çalışan sanatçılar tarafından yapılmıştır. (R.3)
RESİM 3: Delft Blue, William ve Mary’nin Hampton Court sarayı için
yapılan seramik ürünlerin bezemeleri 1694 (https://www.britannica.com/art/tin-glazed-earthenware/images-videos, Erişim:12.05.2018)
17.yüzyılın sonundan itibaren F. van Frytom’ un yaptığı dikdörtgen ve dairesel formlu plakalar mavinin parlak tonlarıyla oluşturulmuş resimsel çizim ustalığı ön plana çıkan özgün örneklerdi. Yapılan arşiv araştırmalarında Frytom’a atfedilen bu seramik ürünlerin ressam Kocks’ un ve oğlu Pieter’e ait olduğu bulunmuştur. 1701 sonrası “PAK” monogramıyla üretilen bu seramikler, Delft seramiklerinin resimsel bezemelerini yansıtan örneklerin ilk evresini oluşturduğu savunulmuştur. (R.4)
RESİM 4: F. van Frytom’a atfedilen seramik tabak, 1690,
(https://metmuseum.org/art/collection/search/196576 Erişim:12.05.2018)
- yüzyılda Rochus Hoppesteyn tarafından ‘The Young Moor’ s Head’ de üretilen tabak ve sürahiler Delft’ in ender ürünlerindendir. Dönem akrabalığı olan ‘SVE’ markalı ürünlerin cilası daha parlak, çizimleri daha çarpıcı ve kompozisyonu daha yalındır. Çoğu zaman bezemeler, altın ya da lâl kırmızı rötuşlarla daha etkili görünüm kazandırılmıştır. Çizimde özgün olan, renk tonlaması açısından söz konusu çalışmaların benzeri bir diğer örnek de IW damgalı vazolardır. Bu eserler Hollanda’ da süslemelerini gravürlerden alan ilk seramik parçalardır. Gravürlerin orijinali, Giovanni Batista Galestruzzi, B. Bartoli ve Raphael’ e aittir (R.5). Bezemede bazen Victoria and Albert müzesinde saklanan orijinal Raphael kalıpları kullanılmıştır. Böylece gravürlere bağımlılık giderek artmıştır. Detaylı ve karmaşık süslemeler ya tek ve eşsizdir ya da elle veya süngertaşı kullanarak kopya edilip yeniden üretilmişlerdir. Böyle bir teknik hem Hollanda’ da hem de İngiltere’ de çini üretiminde kullanılmıştır. Bu orijinal parçalardan bazıları Leevuaarden’ deki Friech Müzesindedir (Charleston, 1986 s.168).
RESİM 5: Giovanni Battista Galestruzzi’ nin “Polidoro da Caravaggio' nun Palazzo Milesi” adlı gravürü, Antik Savaş Kupaları dizisinden 1 nolu Levhası, 1658 (https://art.famsf.org/giovanni-battista-galestruzzi Erişim: 05.05.2018
Delft’ in klasikleri arasında dikkate değerli ürünler ortaya koymuş olan De Ross fabrikalarının en tanınmış ürünleri; İtalyan stilin etkisinde gerçekleştirilen İncil’den görüntüler ve kenarları çevreleyen bulutlarla süslenmiş bir dizi tabaktır. Bu tabaklar ilerleyen tarihlerde Kast-Stel olarak bilinen Barok dolap içleri için dekorasyon nesnesi olarak kullanılan seramik ürünler modasını yaratmıştır (R 6).
RESİM 6: Yel değirmeni, Kast-Stel seti olan resimli plaka, 1740,
https://wikivisually.com/wiki/Delftware Erişim: 02 05.2018
Delft seramikleri hiçbir zaman yer döşemesi olarak kullanılmazdı. Ancak mutfak ve mandıra duvarlarında, oturma salonlarının ışık alan bölümlerinde resim sanatının mekân içi kullanımı tarzında mimari unsurlarla birlikte kullanılmıştır. Ayrıca dekoratif amaçlı olarak küçük resimlerden oluşturulan seramik plakalarla yıldız ve altıgen biçimleri oluşturacak tarzda bir araya getirilmişlerdir. Zamanla plakalarda yer alan köşe süslemeler önemini yitirmiş, merkezdeki figürler önem kazanmıştır. Söz konusu bu betimlemelerde her büyüklükte gemi çeşitleri, atlılar, deniz canavarları, köpek ve değirmen resimleri moda bezemelere dönüşmüştür (R.7).
RESİM 7: Mandıra duvarlarına uygulamış resim bezemeli Delft
seramik plakaları, (https://wikivisually.com/wiki/Delftware Erişim: 02
05.2018)
18.yüzyılın ilk çeyreğinde Rotterdam’ lı Cornelis Boumeester birçok deniz manzarasını seramik plakalar üzerine resimlemiştir (R.8). Bu ürünler Fransız şatolarının ve Münih köşklerinin vazgeçilmez dekorasyon unsurları olmuştur. Bu dönemde parlak polikrom boyalı vazoda çiçek betimlemeleri yaygın bezeme unsurları haline gelmiştir. Daha sonraki yıllarda Avrupa’nın küçük kentlerinde kopya edilen bu bezeme türleri Delft seramik üretimine zarar vermemiş tersine tüm Avrupa’da tanınmasını sağlamıştır(R.9).
RESİM 7: Deniz manzaralı seramik plaka, 1770.(
https://www.pinterest.de/pin/367395282087486693)
Erişim: 04.05.2018
RESİM 8: Avrupa’da 1790 lı yıllarda modalaşan Delft çiçek
betimlemeleri
(https://www.google.com.tr/search?biw=1366&bih=588&tbm=isch&s
a=1&ei=gOH2WqnJHMyjsAHt2I_QDw&q=baluster+shaped+mailoc
a+vase+Carlantonio+blue+delft Erişim:12.05.2018)
1650-1750 Yılları Arasında Seramik Bezemelerini Etkileyen Hollanda Resim Sanatının
Özellikleri
Delft’ in seramikte altın çağını yaşadığı 1650-1750 yılları arasında Hollanda resim sanatında önemli gelişmeler oluyor ve Barok resim üslubunun seçkin örnekleri arka arkaya Hollanda’dan Avrupa’ ya yayılıyordu. 1615 yıllarından başlayarak kayda değer ürünler veren Peter Paul Rubens (1577-1640) kendisinden sonra yetiştirdiği sanatçılarla Hollanda resim sanatını farklı bir dönem yaşatarak etkiliyordu.
Rubens; portre, peyzaj ve alegori içerikli resimlerinin yanı sıra tiyatral etkili savaş sahneleri ile dikkat çekiyordu. Mekân içinde diyagonal hareketliliği kullanan sanatçı derin perspektif uygulamalarıyla yoğun figür kitlelerini etkili görüntülere dönüştürüyordu. 1635 yılında “Steen Çiftliği” ni satın alan sanatçı, açık hava resimlerini yapmaya başlamıştı. Sanatçı, bu resimlerinde toprak, bitki, hayvan ve insan yaşantısını hareketli bir doğa atmosferi içinde birleştirmeyi hedefleyerek önemli ürünlere imza atmıştır (R.9). Rubens’in öğrencileri Hollanda resminin özgün örneklerini vererek Hollanda resmine, dönemin Avrupa resminden farklılaştıran özgün estetik kimlik kazandırmıştır.
RESİM 9: Paul Rubens, Farm at Laken,
